Ο Δημήτριος Κατσάλης γεννήθηκε στις 11 Ιουνίου 1943 στη γερμανοκρατούμενη Χαλκίδα, τότε που όλα «τα ’σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά…». Η μητέρα του Σοφία, το γένος Παλαιολόγου, καταγόταν από την Κύμη και ο πατέρας του Ευάγγελος Κατσάλης από το Κόμητο Καρύστου, όμως οι επαγγελματικές του ανησυχίες τον οδήγησαν στην Αθήνα και κατόπιν στη Χαλκίδα, όπου εγκαταστάθηκε οικογενειακώς και απέκτησε το πρώτο του παιδί, τον Δημήτρη, και κατόπιν τα άλλα του δύο τέκνα, την Αικατερίνη και τον Βασίλη.

Ο πρωτότοκος γιος της οικογένειας, ο Δημήτρης από μικρός έδειξε την αγάπη του για τη μάθηση, την ιδιαίτερη κλίση του προς τα μαθηματικά και σταδιακά ξεδίπλωνε την αξιοθαύμαστη έφεσή του προς την αναζήτηση της γνώσης σε πολυποίκιλους τομείς του επιστητού. Παρακολούθησε τη στοιχειώδη και τη μέση εκπαίδευση στην ιδιαίτερή του πατρίδα, τη Χαλκίδα, και ακολούθως φοίτησε στο τμήμα των Πολιτικών Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου των Αθηνών.

Με την περάτωση των σπουδών του κλήθηκε από ευρωπαϊκό κράτος για να εργαστεί ως μελετητής πολιτικός μηχανικός, αλλά αντ’ αυτού προτίμησε να παραμείνει στα πάτρια, ανοίγοντας δικό του μελετητικό γραφείο στο κέντρο της πόλης και εργαζόμενος ως ελεύθερος επαγγελματίας, αναλαμβάνοντας πολλές μελέτες για δεκάδες σημαντικά λιμάνια της χώρας, αποκομίζοντας τεράστια εμπειρία και ένα ογκώδες αρχειακό υλικό.

Υλικό πολύτιμο, αναμφιβόλως, το οποίο φεύγοντας από τη ζωή – πλήρης σοφίας και κατά εορτήν Σοφίας – τη θλιβή Παρασκευή της 17ης Σεπτεμβρίου 2021, το κατέλειπε στην και Φιλόλογο σύζυγό του Ελένη Μήλιου-Κατσάλη και στις δύο τους κόρες, τη Σοφία και την Ευρυδίκη.

Φύσει ανήσυχο πνεύμα ο Δημήτριος Κατσάλης, πολλαπλώς ενεπλάκη στην κοινωνική και πολιτιστική δράση της ευβοϊκής του πατρίδας, οπότε παράλληλα προς την ιδιαιτέρως απαιτητική επαγγελματική του δραστηριότητα, χρόνο πολύ και ουσιαστικό αφιέρωσε στα πνευματικά ζητήματα του τόπου.

Αξιομνημόνευτη είναι η καθηγεσία του στα πράγματα του Τοπικού Τμήματος Χαλκίδας της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών, συμμετέχοντας στο Διοικητικό Συμβούλιο επί μία εικοσαετία, από το 1982 έως το 1998 ως πρόεδρος (κατά τις περιόδους 1982-1984, 1985-1987, 1987-1990, 1991-1994, 1995-1998) και παραδίδοντας τον προεδρικό θώκο το 2001, παρέμεινε στο Δ. Σ. ως απλό μέλος έως το 2003, συμβάλλοντας τα μέγιστα καθ’ όλη αυτή τη μακρά περίοδο στο επιτακτικό αίτημα της προώθησης των πνευματικών σκοπών και της κοινωνικής προσφοράς της Εταιρείας.

Με την ιδιότητα του Προέδρου του Τοπικού Τμήματος Χαλκίδας της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών: συμμετείχε στην πρώτη μεγάλη έκθεση βιβλίου που έγινε στην πλατεία Αγίου Νικολάου το 1998, συνέβαλλε στη σύνταξη Οργανισμού για την ίδρυση Μουσείου Σκαλκώτα, οργάνωσε στον χώρο των ΓΑΚ Ευβοίας το περίφημο Κριεζώτειο της Χαλκίδας, εκδήλωση παρουσίασης του – αφιερωμένου στην Ευβοιώτισσα ηρωίδα της Εθνικής Αντίστασης Λέλα Καραγιάννη – ΛΑ΄ τόμου του Αρχείου Ευβοϊκών Μελετών, σε επόμενο χρόνο οργάνωσε ημερίδα με θέμα «Ορυκτός πλούτος ν. Ευβοίας – Προοπτικές» και σε συνεργασία με τον Σύλλογο Γυναικών Νέας Αρτάκης «Η Κύζικος» ημερίδα με θέμα «Η εγκατάσταση των προσφύγων στην Εύβοια μετά τη Μικρασιατική καταστροφή».

Με σκοπό τη διάσωση των δρακόσπιτων της Εύβοιας σε συνεργασία με το Περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» και το «Γιοκάλειο Ίδρυμα Καρύστου» πρωτοστάτησε στη διοργάνωση της διημερίδας «Δρακόσπιτα SOS», με χρόνο πραγμάτωσής της τον ανθηφόρο Μάη του 1996, ενώ τον Αύγουστο του επομένου έτους συμμετείχε ενεργά στις δράσεις του εν Χαλκίδι πραγματοποιηθέντος 1ου Συνεδρίου των Αποδήμων Ευβοέων.

Αναμφίβολα, στιγματικό για την Εταιρεία Ευβοϊκών Σπουδών  ήταν το ερχόμενο έτος, καθώς με πυρετώδεις ρυθμούς ολοκληρωνόταν η ανάπλαση του Σπιτιού με τ’ Αγάλματα και κατά το δείλι του φθινοπώρου (το ανώγειο και το δώμα του υπερεκατονταετούς ως τότε αρχοντικού οίκου της οδού Βουδούρη) το ιστορικότερο του ευβοϊκού χώρου ίδρυμα των Γραμμάτων μας έβρισκε στέγη, αντάξια της λαμπρής του πορείας στον χρόνο και της ύπατης προσφοράς του στο ζήτημα της αναζήτησης, επιστημονικής καταγραφής, συντήρησης και ανάδειξης της ευβοϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Tην ίδια εποχή, εσχατιές του ’98, στον περί ου ο λόγος ευκλεή χώρο, έγινε η μετεγκατάσταση και του Παραρτήματος Χαλκίδας του Λυκείου των Ελληνίδων. Συγχρόνως, όμως, τέθηκαν οι προοπτικές για την εντός της άλλοτε αγλαϊνής – των Μάλλιου – επαύλεως ίδρυση «Μουσείου Νίκου Σκαλκώτα», τέθηκε η δηλωτική του θέματος καλαίσθητη επιγραφή, η οποία δεν ευτύχησε έστω με εν σκαλκωτικό έκθεμα εντός του μεγάρου να συνυπάρξει, αλλά το μόνο που πασίχαρη βλέπει και μέλπει είναι το τραγούδι του Εύριπου, με τα πλαταγίσματα των αμφίδρομων και δύστροπων υδάτων του ανυπότακτα να αναδεύουν σκέψεις και νυχτοήμερα το όμμα της υγρό και παλίρροο να μην παύει να ψαύει και συνθέσεις δωδεκάφθογγες για τα πάη των ευρίπειων ρόων να να πλάθει και να πνέει!…

Πριν και τα εγκαίνια του όλου χώρου τότε συμβούν και θέση άρχου σ’ αυτά ο αείμνηστος Κατσάλης Δημήτρης να έχει, σε συνεργασία με τον Δήμο Χαλκιδέων το προσωπικό του κατέθεσε στίγμα στη σύσταση του κανονισμού λειτουργίας του για τον ύπατο των Ελλήνων Μουσουργών καθηγέτη και Μουσαγέτη Νίκο Σκαλκώτα σχεδιαζόμενου ιδρύματος και εκπλήρωσης κάποιων εκ των ευαρίθμων οφειλών της η Χαλκίς προς αυτό το παγκόσμιας εμβέλειας τέκνο της.

Και αυτό εκπρόκειτο να συμβεί στο επί των οδών οδού Τζιαρντίνι 14 & Καραολή 2 καλλίγραμμο νεοκλασικό αρχοντικό, με το οποίο άρρηκτα συνδέεται, καθώς εντός του χρόνο ικανό από τα όλως χαλκιδαϊκά 5 έτη του βίου του πλάι στην ως οικονόμο των Μάλλιου μητέρα του επέρασε και με εκλεπτυσμένες αρχές και ανετράφη.

Πλην των ως άνω, ο Δημήτρης Κατσάλης με ζέση και με πάθος προώθησε την έκδοση σημαντικών επιστημονικών συγγραμμάτων, τα οποία συνέβαλλαν στη διάσωση πτυχών του πολιτιστικού αποθέματος της Εύβοιας και στην προσφορά εμπεριστατωμένης γνώσης σχετικά με την πλούσια ιστορία, τον πολιτισμό και τη λαογραφία της Εύβοιας, με το μέγιστο μέρος αυτού του γνωσιακού θησαυρίσματος να στόχος και να φιλοξενείται στους τόμους του Αρχείου Ευβοϊκών Μελετών, που σε τακτά χρονικά διαστήματα εκδίδονται από την εν Αθήναις (και επί της οδού Χαριλάου Τρικούπη 60 εδρεύουσας) κεντρική διοίκηση της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών.

Από τις αυτοτελείς εκδόσεις του Τ. Τ. Χαλκίδας της Ε. Ε. Σ. αξιομνημόνευτες και πολυδιαβασμένες είναι: το βιβλίο του Γιώργου Παπαστάμου Κάρολος Φαβιέρος και το χρονικό της εκστρατείας του στην Εύβοια, 1826 (Χαλκίδα, 1998) και τα Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Η πόλη της Χαλκίδας, 24-27 Σεπτεμβρίου 1987» (Αθήνα, 1990). Εν γένει, τα συγγράμματα που κατά καιρούς έχουν εκδοθεί από το Τ. Τ. Χαλκίδας της Ε. Ε. Σ., αναφέρονται στην τοπογραφία της αρχαίας πόλης του Ευρίπου, σε πρωταγωνιστές της Επαναστάσεως του ΄21 στην Εύβοια, στην πρωτοελλαδική πόλη της Χαλκίδας Μάνικα, στην ευβοϊκή Κύμη, σε μεσαιωνικά μνημεία κ. τ. λ.

Στο ενεργητικό των δράσεων του εν Χαλκίδι Τμήματος της Εταιρείας συγκαταλέγεται: η δημιουργία μίας μικρής λαογραφικής συλλογής το ’74, που σταδιακά αυξήθηκε εντυπωσιακά και το ’82 επί Προεδρίας του Δ. Κατσάλη για το χαλκιδέικο τμήμα προέκυψε η – υπό την διοίκηση της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών και την καθοριστική και πολύπλευρη συμβολή του δήμου Χαλκιδέων – ίδρυση και λειτουργία του Λαογραφικού Μουσείου Χαλκίδας, αλλά και η μέσω δράσεων και παρεμβάσεων ευαισθητοποίηση του κοινού σε θέματα περιβαλλοντικά, όπως πολλαπλώς συνέβη με το ζήτημα της προστασίας της λίμνης του Δύστου.

Σε αυτόν τον ευαίσθητο περιβαλλοντικά υδροβιότοπο μέρος των υδάτων του οδηγούνταν στην περίφημη καταβόθρα του Χαιρεφάνη, αλλά και μέρος αυτών χανόταν από οπές που υπήρχαν στον πυθμένα της λίμνης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αποστραγγιζόταν το υδάτινο στοιχείο και κατά τους θερινούς κυρίως μήνες παρατηρούνταν το φαινόμενο της ερημοποίησης. Συνέπεια αυτού ήταν να εξαναγκάζονται τα πουλιά σε μετανάστευση και οι ενυδρίδες να εγκαταλείπουν τον άνυδρο τόπο, αναζητώντας κατάλληλο για τον βίο τους οικοσύστημα σε χειμάρρους προς το Αυλωνάρι και το Μονόνδρι.

Με την κατάλληλη κινητοποίηση του Τοπικού Τμήματος της Ε. Ε. Σ. και τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Προέδρου της ευαισθητοποιήθηκαν οι αρμόδιοι φορείς και σε σύντομο χρονικό διάστημα στις χοάνες απορροής τοποθετήθηκαν ειδικές μεμβράνες, αλλά και τέθηκαν όρια στις παρά την μοναδική της Εύβοιας λίμνη ανεξέλεγκτες γεωτρήσεις προς ικανοποίηση των αναγκών βιομηχανικών ή βιοτεχνικών μονάδων και την άρδευση για το πότισμα μεγάλων γεωργικών εκμεταλλεύσεων σε κτήματα της παραλίμνιας χώρας.

Επίσης, επί προεδρίας του το Τ. Τ. της Ε. Ε. Σ. συνεργάστηκε με το Εργαστήρι Τέχνης, τα ωδεία της πόλης, τη ΝΕΛΕ και άλλους εντόπιους πνευματικούς φορείς, προωθώντας και συμπαρουσιάζοντας με θαυμαστή επιτυχία ενδιαφέροντα πολιτιστικά θέματα.

Κορυφαία στιγμή της μακράς του θητείας στα πράγματα του Τοπικού Τμήματος Χαλκίδας της Ε. Ε. Σ. υπήρξε η διοργάνωση στη Χαλκίδα του υπό τον τίτλο «Η ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΑΣ» Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου, που πραγματοποιήθηκε στην πρωτεύουσα του νομού στις 24-27 Σεπτεμβρίου 1987, με τη συμμετοχή καταξιωμένων ακαδημαϊκών από ξένα και ελληνικά πανεπιστήμια, επιστημόνων διαφόρων ειδικοτήτων και σημαντικών προσωπικοτήτων από τον χώρο της τέχνης και του πολιτισμού.

Αξιομνημόνευτο είναι το προλόγισμά του προς τους συνέδρους, στο οποίο μεταξύ άλλων είχε αναφέρει πως: «Στην τετράχρονη πορεία οργανώσεως του Α΄ Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου είχαμε την ευχάριστη έκπληξη να διαπιστώσουμε πόσο μεγάλο ενδιαφέρον προκάλεσε η είδηση της πραγματοποίησης του συνεδρίου μας, στο οποίο η συμμετοχή σε ανακοινώσεις ξεπέρασε κάθε μας προσδοκία. Θα έπρεπε, λοιπόν, το συνέδριο να καλύψει διπλάσιο χρόνο, πράγμα ανέφικτο για τις σημερινές μας δυνατότητες. Προτιμήσαμε, λοιπόν, μία μέση λύση: να περιορίσουμε τον αριθμό των προφορικών ανακοινώσεων, επισημαίνοντας πως όλες οι εργασίες θα δημοσιευτούν στον τόμο των Πρακτικών».

Όπως και όντως έγινε κατά τη σύνταξη του ογκώδους τόμου του συνεδρίου, που αποτελεί έως τις μέρες μας θεμελιώδες επιστημονικό εργαλείο, τόσο για τους μελετητές, αρχαιολόγους, ιστορικούς, αρχιτέκτονες όσο και για τους απλούς αναγνώστες, που με ιδιαίτερο και θαυμαστό ενδιαφέρον το μελετούν, αντλώντας έγκυρες και έγκριτες πληροφορίες για την πολιτιστική κληρονομιά και την ιστορία της πόλης της Χαλκίδας με την διαιώνια ιστορική της διαδρομή και αείπλευστη πορεία.

Οι επιστημονικές ομιλίες χωρίστηκαν σε τρεις μεγάλες χρονολογικές ενότητες και μία επιπλέον τέταρτη θεματική ενότητα, οι οποίες είχαν ως εξής: Προϊστορικοί και αρχαίοι χρόνοι, Μεσαιωνικοί, Νεότεροι χρόνοι και Περιβάλλον. Κατά τις συνεδρίες αναπτύχθηκαν σπουδαία και ευρέως ενδιαφέροντος επιστημονικά θέματα. Μεταξύ αυτών ήταν και τα ακόλουθα: «Οι Πρωτοελλαδίτες Άνθρωποι της Μάνικας», «Τα ελληνιστικά νεκροταφεία», «Τα ευβοϊκά νομίσματα», «Οι κλασσικές κατοικίες της Ερέτριας και ο Βιτρούβιος», «Η Χριστιανική και Μεσαιωνική Χαλκίδα», «Οι Εβραίοι της Χαλκίδας επί Βενετοκρατίας», «Αλληλογραφία του γαλλικού Προξενείου του Νεγρεπόντε (18ος αιώνας)», «Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και το Ευβοϊκό Εικοσιένα», «Πολεοδομικά ζητήματα της Νεώτερης Χαλκίδας», «Η Δημοτική Αρχή των Χαλκιδέων κατά την Κατοχή (1941-1944) και η Ισραηλίτικη Κοινότητα της Χαλκίδας το 1944», «Σκαριμπικά DESIDERATA», «O Σκαρίμπας της Φυγής και της Περιπλάνησης».

Εκτός αυτών έγιναν και προσεγγίσεις σε θέματα περιβαλλοντικά, με καθοριστική συμβολή σε αυτά και των αναφορών του πολιτικού μηχανικού-μελετητή Δημήτριου Κατσάλη κατά τις ανακοινώσεις για: τις «Μεταβολές στην Πράκτια Ζώνη της περιοχής Λαμψάκου-Χαλκίδος-Ν. Αρτάκης, Κεντρικής Ευβοίας, κατά το Ολόκαινο», «Το πρόβλημα της ρύπανσης στον Ευβοϊκό Κόλπο» και τα «Οικιστικά Πρότυπα Καταστροφικής Ανάπτυξης ή η έννοια του Σχετικού και του Απόλυτου στον Δομημένο Χώρο, Χαλκίδα-Περιβάλλον: Παρόν και Προοπτικές». Θέματα αυτά, που άπτονται της επιστήμης της αρχαιολογίας, της ιστορίας, των τεχνών, αλλά και του δομημένου χώρου.

Επίσης, ως άτομο, ενεργός πολίτης ή Πρόεδρος του Τ. Τ. της Ε. Ε. Σ. έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα αθλητικά δρώμενα της ιδιαιτέρας του πατρίδας, αποτελώντας ιδρυτικό μέλος του Ορειβατικού Συλλόγου Χαλκίδας αλλά και του Ομίλου Αντισφαίρισης Χαλκίδας.

Η όλη του πολιτεία υπήρξε διαλλακτική, εκλεπτυσμένη, στιβαρή και ανδροβάδιστη. Η προσήνεια, το ήθος του, η καλοσύνη, η ευγένειά του, η αγάπη του για τον άνθρωπο και η προσφορά του στον πολιτισμό, η φιλότης του προς τα πνευματικά δρώμενα της πόλης μας και η αφιέρωση χρόνου ικανού για δράσεις ανατασιακές του πνεύματος και της ψυχής, οι πολυάκτινες κοινωνικές του διαδρομές και πολλά άλλα θετικά στοιχεία του βίου του τον κατέστησαν πολύ φιλικό και αγαπητό σε συμπολίτες, οικείους και γνωστούς.

Η ζωή του ήταν μια αδιαπραγμάτευτη κατάφαση συνδυασμένη πάντα με πνεύμα ελευθερίας. Αναμφίβολα, υπήρξε ένας ουσιαστικός ανθρωπιστής πολίτης, που συνδύαζε πάντα με ισορροπία τον ορθό λόγο της διανόησης με τον ποιητικό αναστοχασμό, το ακλόνητο σέβας προς τον άλλον και τον εαυτό. Συνακόλουθα, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ένας άνθρωπος της θεωρίας και πρωτίστως της πράξης, ένας άνθρωπος της λογικής και της καρδιάς, ένας ξεχωριστός πολίτης της Χαλκίδας του και της Μάκριδος νήσου, ένας άνθρωπος που ως την ύστατη του επίγειου βίου του ώρα ζούσε με τον τρόπο του την αγαπημένη του παραπόρθμια πολιτεία και τις θύρες της καθημερινότητας πάντα με καλοσύνη διερχόταν.

Σε μία τέτοια καθημερινή του διαπόρευση έτυχε για τελευταία φορά να συναπαντηθούμε. Ήταν πρωινό της Τρίτης 14 Σεπτεμβρίου 2021, όταν μετά το άναμμα ενός κεριού για την ημέρα του Σταυρού βρεθήκαμε έξω από τον περικαλλή ναό του Αγίου Νικολάου Χαλκίδας. Ήταν αργοβάδιστος και προσεκτικός στο κατέβασμα των μαρμάρινων σκαλοπατιών, φαινόταν να αντιμετωπίζει μια κάποια δυσκολία στην όραση, μα έχοντας στο πλάι του και όπως πάντα στα πάη του την στυλοβάτισσα της ζήσης του λατρεμένη σύζυγό του Ελένη, πορευόταν με σιγουριά και ελπίδα πως αύριο μεθαύριο καλοορασία θα υπάρξει και οι δρόμοι των βημάτων του σκοπέλους αγκαθερούς σύντομα θα πάψουν να συναπαντούν.

Έτσι σμίξανε οι δρόμοι μας εκείνη την Υψωσταυριάτικη πρωία, χαιρετηθήκαμε, ανταλλάξαμε δυο τρεις κουβέντες και ο καθείς πορεύτηκε για τον προορισμό του. Τρεις, όμως, ημέρες μετά έφτασε το μήνυμα πως ο πολίτης του Ευρίπου και του κόσμου Δημήτρης Κατσάλης έκλεισε για πάντα τα μάτια του και πήρε ν’ αναπαύεται πλέον στην κλίνη της αιωνιότητας, οπότε μες στους σφαλιστούς του οφθαλμούς δια παντός την ώρια του Ευβοϊκού κόρη και εράσμιά του πόλη Χαλκίδα σφιχτά αιχμαλώτισε και εις τους αιώνας των αιώνων θέλησε και πήρε να ταξιδεύει… Ναι, να ταξιδεύει και – με σημαία τον από το Συνέδριο του ’97 κατακλείδιο λόγο του – στις απεραντοσύνες του χρόνου να πορεύει και μηνύματα αγλαϊνά και ανερμάτιστα να πέμπει, λέγοντας πως:

«…Μπροστά στα θαλάσσια τείχη της Χαλκίδας η πόλη αυτή είδε να αγκυροβολούν στόλοι εχθρικοί και να ανεμίζουν μπαϊράκια Σαρακηνών, Φράγκων, Βενετών, Καταλανών, Τούρκων, που συχνά τη λεηλάτησαν, χωρίς να τη σβήσουν όμως ολότελα, και ακούσαμε με τι θαυμασμό περιηγητές από Ανατολή και Δύση και επίσημοι απεσταλμένοι των μεγάλων δυνάμεων [πήραν] να εξυμνούν το ξακουστό Νεγρεπόντε…

Παράλληλα σ’ αυτό το συνέδριο, συγκομίσαμε πολύτιμη πείρα και ελπίζουμε τα όσα ακούσαμε και προτάθηκαν να μη μείνουν ευχολόγια, αλλά σύντομα να πραγματοποιηθούν για χάρη της αγαπημένης μας πατρίδας», έτσι ώστε οι επιγενόμενοι σε ωραίους να ζούνε καιρούς και οι φλόκοι της ζωής σε τόπους ανθηρούς να πλέουν…

Κωνσταντίνος Κλ. Μπαϊρακτάρης

Ακολουθείστε μας στο Google News